غزلهاي مولوي هركدام يك سماع است
دكتر ضيا موحد(استاد دانشگاه و منتقد):
غزلهاي مولوي هركدام يك سماع است
از جمله ويژگي غزلهای مولوی در شعرش وزن، ريتم يا ضربآهنگ است كه گاهي به کار بردن كلمه ريتم متناسبتر است. معمولا مساله ريتم به چند دسته ريتمهاي ساده، مركب و پيچيده و ريتمهاي نامنظم تقسيم ميشود كه به ظاهر نامنظم است؛ اما بر يك بستر منظم قرار ميگيرند. ريتمهاي ساده را نظير شعرهاي متفق الاركان، و ريتمهاي نامنظم مانند شعرهاي بلند فروغ فرخزاد كه از وزن اصلي منحرف ميشوند.نکته دیگری که در مورد مولانا مورد توجه است سماع است. مساله سماع در بين عرفا اجر و قرب بسيار زيادي دارد به طوري كه غزالي با آن خشكي و عبوسي، وقتي به سماع ميرسد حرفهاي جالبي ميزند و تجليل ميكند.
وقتي درمجلس سماع وارد ميشويم يك ضربآهنگ ميشنويم، البته نبايد فراموش كرد كه همه بايك ضربآهنگ حركت ميكنند اما هركدام به اين ضربآهنگ، به شكل حركت خود، جواب ميدهند. در يك ضرب آهنگ، به تعداد كساني كه در مجلس سماع هستند، فرديت و ذهنيت مطرح است يعني گاهي اينها سماع همديگر را نگاه ميكنند، گاهي نگاه نميكنند و گاهي هم با خود در رقص هستند. كساني كه در رقص باشند، يا گيرنده ضربآهنگ هستند و يا دهنده آن، در ابتدا ممكن است همه به يك ضربآهنگ برسند اما تفكيك بين اين دو غير قابل ممكن است، در واقع گيرنده همان دهنده و دهنده نيز همان گيرنده است.
مجلس سماع جاي اين نيست كه راجع به سماع بحث شود. درمجلس سماع اگر بخواهيم بحث كنيم از سماع خارج ميشويم، يعني در جايي بايد بحث كرد كه مساله شركت كردن در سماع مطرح نباشد.
خاصيت ديگر ضربآهنگ جريان داشتن آن در زمان است. ضرب آهنگ در زمان جريان دارد همانطور كه شعر و موسيقي را در زمان ميشنويم، سماع هم در زمان شنيده ميشود. هركس ميتواند خود را با سماع بيان كند، اما از طرف ديگر ميتوان گفت كه اين موسيقي و سماع است كه خود را از طريق افراد بيان ميكند و اين نكته بسيار ظريفي است.اگر كلمهها مبين ضرب باشند در اينصورت اين ضرب نيست كه مبين احساسها و انديشهها است بلكه گزارها هستند كه مبين ضربآهنگ هستند.
شعر را مشاهده حركت از ضرب آهنگ به معناست. همچنانكه رقص، مشاهده حركت از ضربآهنگ به فرديت و ذهنيت است. شعر و سماع مولوي از هم جدايي ناپذيرند همچنان كه در زندگي او نيز جدايي ناپذير بوده اند.
قرآن ! من شرمنده توام اگر از تو آواز مرگی ساخته ام که هر وقت در کوچه مان آوازت بلند می شود همه از هم می پرسند " چه کس مرده است؟ "