سعيد ترابيان - دبير جشن و رئيس هيات مديره مجتمع فرهنگي - توريستي - تفريحي - ورزشي «گنج نامه» در استان همدان با اعلام اين خبر گفت: اين جشن‌ها به منظور حفظ و گسترش موسيقي بومي كشور و تلفيق آن با مقوله طبيعت و صنعت گردشگري برگزار خواهد شد.

او افزود: فرهنگ و هنر غني ما و به ويژه موسيقي محلي و بومي مي‌تواند به عنوان پتانسيلي ويژه براي جذب گردشگر معرفي شود و فضاي شاد و سرشار از اميد و شوق را در جامعه به وجود آورد؛ چرا كه اين نوع موسيقي بيانگر تاريخ، دردها، رنج‌ها، شادي‌ها ، شكست‌ها و پيروزي‌ ماست و از حماسه و شوق و اميد سرشار است.

او در ادامه اذعان داشت: زير بناي موسيقي ايراني بر موسيقي بومي مناطق است و حذف اين نوع موسيقي به معناي حذف آيين‌ها، لهجه‌ها ، حذف زبان و فرهنگ اصيل ايراني است.

دبير اولين جشن «آواهاي باستاني» خاطرنشان کرد: برگزاري برنامه‌هاي موسيقي توسط گروههاي سرشناس موسيقي محلي در دشت «ميشان» با ارتفاع 2600 متري واقع در مجتمع فرهنگي - توريستي «گنج نامه» و بازديد از جاذبه‌هاي تاريخي - طبيعي استان همدان از جمله مهمترين برنامه‌هاي اين جشن چهار روزه به شمار مي‌رود.

گفتني است: اين جشن كه از 9 تا 12 تير ماه سال جاري برگزار مي‌شود.

منبع : ايسنا

مقبره استر و مردخای

مقبره استرو و مردخای در مرکز شهر همدان، ابتدای خیابان دکتر شریعتی قراردارد. مصالح ساختمانی بنای این مقبره از سنگ و آجر است و به سبک بناهای اسلامی ساخته شده است. از شکل ظاهر و سبک معماری این اثر، چنی بر می آید، که ساختمان فعلی ان در قرن هفتم هجری بر روی ساختمان قدیمی تری که متعلق به قرن سوم هجری بوده است، بنا شده باشد. قسمتهای مختلف بنا شامل : مدخل ورودی، دهلیز، مقبره ، ایوان و شاه نشین است. یک جلد کتاب آسمانی "تورات"  که قدمت بالایی دارد و  بر پوست  آهو نوشته

شده است، در حفاظ استوانه ای شکلی، در سازمان میراث فرهنگی استان نگهداری می شود. در وسط فضای مربع شکل مقبره ها، دو صندوق منبت کاری شده زیبا بر روی این قبور قرار دارد. در بالای قبر جنوبی، که آن را به استر نسبت می دهند، صندوق منبت کاری عتیقه و نفیسی قرار دارد، که قدیمی تر است و صندوق دوم که بر روی قبر مرد خای قرار دارد، بسیار شبیه صندوق اولی است و حدود در سال 1300 توسط استاد عنایت الله این حضرت قلی تویسرکانی، که یکی از منبت کاران برجسته زمان خود بوده، ساخته شده است. ترجمه خطوط عبری روی صندوق متعلق به استر، که بانی صندوق را معرفی میکند، چنین است : " امر کرد به ساختن این صندوق ، بانوی عفیفه صادقه، جمال ستام و برادران دانشمند او، که به طبابت موکلند: جمال الدوله و یوحزقیا و جمال الدوله یشوعا و یشعل ، که هر سه نفر برادر خانم جمال ستام هستند" .

بر بالای دیوار مقبره نیز، کتیبه ای به زبان عبری و به صورت برجسته گچ بری شده است. خطوط عبیر روی صندوق استر، و گچ بری های برجسته، متعلق به قرون هشتم یا نهم هجری می باشند. در مورد هویت مدفون این بقعه ، تاکنون نظرات متفاوتی داده شده است، اما روایت مشهورتر ،که با روایت مورخین یونانی و روایت تورات در مورد سرگذشت استر و مردخای تطبیق دارد به شرح زیر است: اردشیر پسر خشایارشا ، " اردوان" را به تخت سلطنت نشانید. وی چهل و یک سال سلطنت کرد و اختلاف با مصر را که 15 سال به طول انجامید ، به نفع ایرانیان خاتمه داد. اردشیر با دختری از یهود به نام استر، که خواهر زاده یکی از درباریان یعنی مردخای بود، ازدواج کرد.

به این ترتیب یهودیان در دربار اردشیر نفوذ زیادی پیدا کردند. در این بین، شخصی به نام هامان که او نیز از درباریان با نفوذ و پر قدرت بود، نسبت به نفوذ روز افزون یهودیان حسادت نمود و از این رو فرمان قتل یهودیان را از اردشیر گرفت. اما مردخای به وسیله استر همسر اردشیر ، این فرمان را از شاه پس گرفت و آنان را نجات داد. از آن پس ، یهودیان در اواخر اسفند و اوایل فروردین هر سال (مصادف با 13- 15 آدار، در گاهشمار کلیمیان) در سالروز نجات کلیمیان از قتل عام، با دعا و گرفتن روزه و خواندن طومار مگیلا، یاد آن را گرامی می دارند و به عنوان "جشن پوریم" برگزار میکنند. این اثر تاریخی از یک طرف، برای قوم یهود زیارتی و قابل احترام است، و از طف دیگر ، بعنوان یک اثر تاریخی، واجد ارزش است. در خصوص نام استر باید گفت که نام اصلی او "هدسه " بوده ، اما چون به طرز شگفت آوری زیبا خوش سیما بوده است، نام استر یعنی ستاره را بر وی نهاده اند. وی دختر فردی به نام "ابی حایل" بوده است، که در حدود 500 سال قبل از میلاد مسیح در سرزمین پارس به دنیا آمده و بعد از فوت پدر و مادرش، عمویش (مردخای) سرپرستی او را به عهده گرفته است. مردخای از خانواده شاؤل و از رجال دربار اخشویرش (خشایارشا) و مربی هدسه، دختر عمومی خود بود، که به منصب وزارت نیز رسیده است. وی پسر "یائیز " ، از نواده های یعقوب پیامبر و از نژاد بنیامین بوده است.

********************************** گنبد علویان     گنبد علویان در چهار باغ علویان، در نزدیکی میدان امام رزاده عبداله قرار دارد. بر اساس شناسنامه فنی بنا، این گنبد یکی از یادمانهای متعلق به اواخر دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است، که توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده است و سپس در دوره های بعد با ایجاد سردابی در زیر زمین، به مقبره ان خاندان تبدیل گردیده است.     خاقانی به کنایه ، از آن به عنوان " گنبد سبز" یاد نموده است و فرهنگ عامیانه مردم استان همدان نیز بر این امر دلالت دارد که می گوید: " دلا دوشم، دلا دوشم، دلا دوش " " به حق گنبد سبز سیه پوش" اما چرا سیه پوش؟ توضیح آن این است که : یک دسته از بازماندگان فعلی علویان در همدان، هنوز هم "سیه پوش" هستند و یا شناسنامه هائی به این عنوان وجود دارند. راوندی صاحب  "مجمع التواریخ و القصص"  نیز گنبد علویان را به عنوان     "تریه اسلاف" مطرح نموده است. علت نامگذاری این بنا به گنبد علویان این بوده است که در گذشته های دور دارای گنبد بوده، گرچه در اثر گذشت زمان، گنبد آن فرو ریخته است. از سوی دیگر، علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران علی (ع) و مدفون بودن دو تن از احفاد خاندان علویان در این بنا، از دلایل دیگر آن بوده است. متاسفانه از هویت دقیق مدفونین اطلاعات دقیقی در دست نیست . این اثر که یکی از شاهکارهای معمار و گچ بری بعد از اسلام در همدان است، طی شماره 94 در مورخه 15/10/1310 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

***************************************

بـرج قربـان

برج قربان، یکی از آثار تاریخی قرن هفتم یا هشتم هجری است، که در محل زندی های شهر همدان، بین چهار باغ شهید مدنی و خیابان طالقانی ، جنب دبیرستان ابن سینا واقع است. این بناء مدفن شیخ الاسلام حسن بن عطار حافظ ابوالعلاء همدانی و جمعی از امرای سلجوقی است. عثکل ، جد اعلای او، عرب تبار بوده ولی او و پدرانش همدانی بوده اند. تاریخ وفات حافظ ابوالعلاء را در ذیحجه 488 هجری نوشته اند.

یاقوت حموی در جزء هشتم "معجم الادبا " آورده است که : حافظ برای فرا گرفتن نحو، لغت، حدیث و علوم قرآنی، به بغداد، اصفهان و خراسان مسافرت نمود  اساتیدی چون حسین وباس، ابوعلی حداد ، ابوالقاسم بن بیان و ابوعبدا... قراوی را درک کرده است. تا آنجا که بعدها ، حفاظ و بزرگان حدیث، از وی نقل حدیث و روایت کرده اند. او یکی از زهاد، محدثین و حافظان قرآن بوده و در طول زندگی اش وقت خویش را با قرآن و حدیث گذرانده و به ارشاد مردم زمان خود پرداخته است.سپس به همدان مراجعت نمود و در محلی که فعلاً برج قربان نامیده می شود و در گذشته باب الاسد خوانده می شد، می زیسته است.

وی در 19 جمادی الاول 567، در سن 79 سالگی در همدان وفات یافته و در سرداب برج مدفون شده است. از جمله تالیفاتش ، کتاب "الهادی و زاد المسافرین " در 50 مجلد می باشد. درباره مقام او اشعاری از خاقانی شروانیف و موفق بن احمد مکی موجود است. از شاگردان او می توان از ابن ممانی همدانی نام برد، که در جهاد بر ضد مغولان ، در سال 618 هجری، خود و فرزندش به شهادت رسیده اند. درباره علت نامگذاری این بنا به برج قربان معروف است که در جریان شورش افاغنه در اواخر دوره صفویه ، فردی به "نام قربان" این محل را سنگر گاه خود قرارداده و ضمن دفع شورشگران ، از اهالی محل دفاع کرده است. از این رو مسجد و بقعه ، بنام او شهرت یافته است. در سال 1312 و در حین انجام تعمیرات، در زیر برج سردابی یافتند، که کلیه قبور اشاره شده در آنجا قرار داشتند. این برج در تاریخ 28/3/1354 و به شماره 1078/3 در فهرست آثار تاریخی و ملی ایران به ثبت رسیده است.

****************************

میدان امام خمینی (ره)

نقشه این میدان، که در مرکز شهر همدان واقع شده است، در سال 1307 توسط معمار شهرساز آلمانی، به نام "کارل فریش" تهیه گردیده است و بین سالهای 1309 تا 1312 ساخته شده است. ابنیه اطراف میدان، شبیه ساختمان های میدان حسن آباد تهران و به سبک "باروک" ( سبکی که در قرن 19 و 20 در اروپا معمول بوده) ساخته شده است.

از این میدان شش خیابان سی متری منظم با زاویه 60 درجه منشعب می شود به نامهای: خیابان اکباتان، خیابان باباطاهر ، خیابان دکتر شریعتی ، خیابان بوعلی، خیابان تختی و خیابان شهدا. این خیابانها، در محل الحاق به میدان امام خمینی و در دو طرف ، دارای گنبدهایی با پوششهای فلزی هستند، که 12 تابلو ، به نام دوازده پیشوای دینی شیعیان در کنار آنها دیده می شود. چنین شهرهایی در جغرافیای شهری، شهرهای شعاعی با دوایر متحدالمرکز نامیده می شود،  که در ایران تنها، میدان امام خمینی همدان چنین است *************************************** مجسمه شیر سنـگی     یکی از یادمانهای تاریخ باستان در شهر همدان ، مجسمه شیر سنگی است، مجسمه شیر سنگی است، که در انتهای خیابان 12 متری سنگ شیر و در وسط میدان مربع شکی به همین نام قرار گرته است.     واقع شده، تپه باستانی است، زیرا تابوت متعلق به دوره اشکانی ، از ان محل کشف شده و فعلاً در موزه تپه هگمتانه نگهداری می شود. این مجسمه به همراه قرینه اش ابتدا بر دروازه شهر همدان قرار داشته است و اعراب به هنگام فتح همدان، آن را "باب الاسد" به معنی دروازه شیر نامیده اند: در سال 319 هـ - ق نیز، که دیلیمان همدان را به تصرف خود درآورده اند ، دروازه شهر را به کلی تخریب کردند. مردآوریچ دیلمی، قصد داشت یکی از آنها را به ری منتقل نماید ولی چون موفق نشد، پنجه های یکی از شیرها را شکست و و دیگری به طور کامل تخریب نمود.     مجسمه آسیب دیده ، تا سال 1328 هـ .ش بر روی زمین افتاه بود، تا اینکه "مهندس سیحون " ، طراح و معمار آرامگاه بوعلی، آن را در محل فعلی نصب کرد. تاریخ ساخت مجسمه شیر سنگی، مورد اختلاف است، ولی از نحوه حجاری مجسمه و نزدیکی آن به باروی اشکانیان و کشف تابوت دوره اشکانی از آن محل، چنین بر می آید، که به اشکانیان مربوط می باشد. این اثر در تاریخ 15/10/1310 و به شماره 93  در فهرست آثار ملی و تاریخی ایران به ثبت رسیده است.

 هگمتانه : پایتخت هفت دودمان

مادها: قصری مشهور به هفت‌حصار در آن ساختند همچون قصر عجایب هفتگانه‌ی بابل. پادشاهان آن دیاکو، فرورتیش، هووخشتره و اژی‌دهاک و این اوج شکوه هکمتانه بود که به پرجمعیت‌ترین و پررونق‌ترین شهر دنیای زمان خود تبدیل شده بود

هخامنشیان: پایتخت تابستانی ، ضرابخانهٔ هخامنشیان، صدور نخستین فرمان حقوق بشر به دست کوروش کبیر و ملجا استر و مُردِخای تا در نهایت آمدن نام همدان به نام احمتا در تورات عهد عتیق...

سلوکیان: اقامتگاه حکومتی جانشینان اسکندرمقدونی که حدود یک سده بر قسمتی از ایران تجزیه شده حکومت داشتند.

اشکانیان: پایتخت تابستانی

ساسانیان: پایتخت تابستانی

سلجوقیان: در سده ششم هجری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به این شهر منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر پایتخت سلجوقیان بود

زندیان: علی مرادخان -خواهرزاده کریم خان- والی همدان شد که پس از مرگ کریمخان ادعای استقلال طلبی داشت و همدان را مرکز و پایتخت خود قرار داد. به نام خود سکه ضرب نمود. و شش سالی در برابر شاه قاجار مقاومت کرد.

یک زلزله و شش جاه‌طلب مست از جام قدرت، درست به عدد مجد و شکوه‌ها، وگویی به مکافات روزهای اوج، هریک و هربار آنچنان کمر بر حذف شوکت همدان بستند -و نتوانستند- که نوشته‌اند گویی خون ازلی زندگی در رگهای این شهر جاری است که هر بار به سرعت رو به آبادی ونوسازی می‌گذاشته است. و عجیب نیست اگر بعضی مورخین قدیم نقل کرده‌اند از شیرویه بن شهردار که سلیمان نبی از همدان عبور کرد و زیادی چشمه‌ها و آبهای جاری بدید و بنایی ندید. پرسید سبب چیست که اسباب هست و مسبب نیست. گفتند یا نبی! کس را یارای اقامت در این مکان نیست که برف در آن زیاد فرو می‌ریزد که گاهی به طول نیزه برسد و سرمای شدید به مردم مسلط می‌گردد... و به همین شرح، بعضی مورخین را اعتقاد افتاده است سلیمان پیغمبر این ملک را دعا کرده است و همدان حیات ابدی یافته است...

بُختُ‌النَصر: پادشاه بابل و سازنده باغ‌های معلق بابل، که تنگ چشمی وی را سبب حمله و ویرانی هفت حصار هکمتانه نامیده‌اند. گویند او بر اثر شدت خونریزی وسفاکی سالهای آخر عمر را به جنون گذراند.بعدها داریوش هخامنشی شهر را مرمت کرد.

اسکندر مقدونی: با حملهٔ کشورگشای یونانی ، آخرین بازمانده دولت پارس ( داریوش سوم) از مقابل اسکندر گریخت و اسکندر به متعاقب آن به شوش و تخت جمشید دست یافت. در مراجعت در همدان پیروزی خود را جشن گرفت. کشتاری وحشیانه و بی رحمانه بوسیله یونانیان در همدان بوجود آمد .

مردآویج زیاری : لشکر کشی مردآویج به همدان به بهانه انتقام کشته شدن خواهر زاده‌اش بدست مردم همدان و قتل عام دو روزه‌ای که در آن شهر به راه انداخت، در تاریخ، سخت معروف است و زبانزد. وی از جمله نظامیان حکومت علویان طبرستان بود و از خاندان آل بویه. او قصد بردن شیرسنگی را نیز کرد و چون نتوانست دست‌های آن خرد کرد.

زمین‌لرزه مهیب: در زمین‌لرزه سال 345 ه ق شهر به تلی از خاک و ویرانه بدل شد و تمثیل کنند که آجری نبود تا بر دیگری برقرار مانده باشد .

مغول‌ها: یورشهای بی رحمانه مغولان بدنبال ترکان از سال 618 تا 627 ه ق به همدان سبب بسیاری ویرانی و آشفتگی گردید. مغولان که از مقاومت 10 ساله همدان به تنگ آمده بودند. پس از دستیابی به شهر آنچنان قتل و ویرانی در شهر به راه اندا ختند که تا سالها شهری به نام همدان وجود نداشت. ساکنین با تجربه این‌بار نیز راه کوهستان در سر گرفتند و از کنار الوند به تویسرکان رفتند. مغول‌ها به تویسرکان نیز حمله‌ور شدند و چنان کردند در آن شهر مصفا که چندصد سال از دایره حیات پاک بود. تا اینکه افراد متواری و سرگردان در کوهها و روستاها ازنو به شهر آشوب زده برگشتند و شهری دیگر ساخته و همدان بازسازی شد. از آن دودمان، تیمور لنگ نیز کشتارها کرد تا آذوقه‌ای در شهر قحطی زده نماند.

افغان‌ها: در پی حملهٔ افغان‌ها و سقوط دولت صفوی، همدان سالها در محاصرهٔ لشکر پابرهنگان بی فرهنگ مغول قرار داشت و سرمای زمستانی و ناآشنایی با اقلیم مانع از نفوذ آنها میشد تا اینکه فتنه موثر افتاد و شهر سقوط کرد. افاغنه، کینه‌مندانه از سالها انتظار، به مراتب وحشیانه‌تر از آنچه بر اصفهان کردند، شهر و شهریان را نابود کردند ومتواری.

آغامحمد خان قاجار: از میان آن همه مصیبت که بر این شهر قدیمی‌تر از تاریخ رفته و شرحش رفت، همهٔ مسببین ‌ به نوعی انیرانی بودند .یونانی و مغول و ترک‌عثمانی و افغان و... - به استثنای مردآویج-و از دشمن، جز دشمنی توقعی نبوده است. اما خواجهٔ استرآبادی را که اتفاقا از همان خطهٔ مردآویج است را حکایت ستم وبیداد، تلخ‌تر آمد. اگر در کرمان بیست هزار نفر کور کرد در همدان ، شهری که با سردمداری خان زند، شش سال او را پشت دروازه‌هایش نگه داشته بود، با شکست دادن مبارزان، به انتقام این ماجرا یک بار دیگر طعم تلخ قتل و غارت و آتش سوزی و دربدری در کوهستانهای زاگرس را به مردم این خطه چشانید. چندان که تا قد بلند کردن شیخ اسدآبادی چندان نامی از همدان در جریان اتفاقات وحوادث نبود. خان قجر، نوهٔ ناخلف شیخ صفی‌الدین اردبیلی، با آن جیغ‌های زنانه‌اش، فرمان سفاکی‌ها داد که بماند به یادگار.

  همدان در تاریخ معاصر

مشروطه خواهی در همدان خصوصاً پیش از دیگر شهرهای ایران رخ نمود که از نتایج آن تأسیس ادارات- انجمن شهر- شهرداری- دادستانی بود. دو سال قبل از آنکه در کرمان و پس از آن در تهران، اجتماعیون به مشروطه برسند، در همدان، به کوشش ظهیرالدله، نخستین مجلس شورای محلی تشکیل شد در دو جنگ جهانی اول و دوم پیاپی به اشتغال قوای روس- عثمانی- انگلیس و آمریکا در آمد و ستاد سپاهیان آنها گردید و قحطی را از سر گذراند .در این دوران روشنفکرانی از این شهر برخاسته‌اند که نقش آنان در مبارزه با استبداد کاملا برجسته است. با آغاز سلطنت رضاشاه، از آنجا که وی سالها مسئول لشکر قزاق همدان بود، توجه خاصی به عمران این شهر نمود و یک طراح آلمانی بر اساس مدل شعاعی، طرح جامع شهری همدان را کشید. هم‌اکنون همدان جزو معدود شهرهای دارای نقشهٔ طراحی شدهٔ شهری ایران است که این موضوع همواره نقشی فراوان در سیال بودن ترافیک و کمی آلودگی این شهر داشته ... در جریان نهضت ملی کردن نفت، کفن پوشان همدان در کنار کفن پوشان کرمانشاه و قزوین در کاروانسرا سنگی به رگبار بسته شدند و برخوردهای زیادی در میان حامیان مصدق و چماق‌داران رخ داد.

نام‌های همدان در گذر تاریخ (ترتیب خاصی ندارد) : اکباتان ، احمتا ، هنگ متان ، آکسایا ، اهدانه ، هکمتان ، هگمتانه ، آنادانا ، سارو ،  ایپیفانیا ، زینستان ، امدانه ، همدانا ، نازمه و ...

آشوريان باستان به شهرهاي قوم كاسي، عنوان " كاركاشي " داده بودند كه " كار " به معني قرارگاه يا منزلگاه و " كاشي " اسم قوم " كاسي گ است. آشور شناسان و مادشناسان، جملگي اين كار كاشي ( با شهر كاسيان ) را منطقه كنوني همدان دانسته اند. پرفسور گيريشمن، باستان شناس معروف فرانسوي، معتقد است كه اسم قبلي هگمتانه، " اكسايا" يعني شهر كاسي ها بوده است. و در مجموع اعتقاد غالب بر اين است، كه شهر هگمتانه را يكي از اقوام آريايي بنام مادها ساخته اند. و نخستين دولت ايراني را در آن بنا نهاده اند. ولي نتايج تحقيقات بيانگر آن است كه شهر هگمتانه پيش از انتخاب به پايتختي توسط مادها، وجود داشته مردماني از قوم كاسي در آن مي زيسته اند. سپس بازماندگان قوم كاسي، بعدها با طايفه اي از آريايي ها قوم موسوم به ماد را پديد آورده اند. و با غلبه بر دولت تجاوزگر آشوري، دولت ماد را بنيان كذاشته، و پايتخت خود را كار كاشي قرار داده اند. و از آن به بعد، اين شهر هگمتانه نام گرفته است. مادها گروهي از اقوام آريايي بودند، كه از جنوب سيبري به سمت فلات ايران حركت كرده و در غرب ايران ساكن شدند. عواملي مانند رشد اجتماعي و فرهنگي، تماس با گروههاي بومي ساكن فلات ايران، وجود همسايگاني قدرتمند، و احساس نيازهاي جديد سياسي و اجتماعي، آنها را وادار به اتحاد و ايجاد حكومتي مقتدر نمود به طوريكه قوي ترين قوم آن روزگار يعني آشوري را براي هميشه از صفحه روزگار محو كردند. امروز هموم باستان شناسان، تپه باستاني هگمتانه، واقع در مركز شهر همدان را، كه وسيع ترين تپه باستاني ايران است، بقاياي همان ابنيه عهد كاسي، مادي، هخامنشي و بعد از آن مي دانند. مساحت اين تپه حدود 30 هكتار مي باشد. كه با در نظر گرفتن بخش هايي كه جزء محدود تپه باستاني بود، ولي اينك ساختمانهاي مسكوني بر روي آن ساخته شده، به بيش از 40 هكتار نيز مي رسد.

اين تپه بيضي شكل، در داخل محدوده شهر فعلي همدان، و در دو سوي خيابان اكباتان واقع شده است. " هگمتانه"، يا " هنگمتانه " كه به زبان پارسي قديم به معني محل تجمع بوده، تركيبي از دو واژه " هنگ " به معني " جا " و " متانه " به معني " تجمع " است. اين واژه در زبان يوناني به صورت " اكباتانا " در آمده است، و در كتيبه هاي عيلامي به صورت " اك ماتانو " آمده است. برخي ميز معتقدند: " امدانه " يا " آماداي " كه در كتيبه پيلسر پادشاه آشور آمده به اين محل اطلاق مي شده. هگمتانه " در زبان ارمني، " اهمتان " و در زبان سرياني و پهلوي، اهمدان " ، در گويش نويسندگان عرب " همدان " و در تورات، " احتمانا" گفته شده است. همچنين سكه هايي از عهد ساساني كشف شده كه محل ضرب آنها " اهمتان " قيد شده است.

 نخستين اشاره مكتوب به نام مادها و سرزمين ماد، در سالنامه بيست و چهارم شارل مانزر سوم ( 836 قبل ميلادي ) و سارگن دوم ( 715 قبل از ميلادي بوده، كه از اين قوم و سرزمين آنان به نام " ماداي "يا " آماداي " ياد كرده اند. روايات مورخين يوناني نيز حاكي است كه اين شهر در دوره مادها ، ( از اواخر قرن هشتم تا نيمه اول قرن شم قبل از ميلاد) سمدتها مركز امپراتوري مادها بوده است. و پس از انقارض آنها نيز به عنوان يكي از پايتخت هاي دوره هخامنشي ( پايتخت تابستاني و احتمالا" محل خزانه آنها ) به شمار مي رفته است. گفته هاي هرودت مورخ يوناني ، در قرن پنجم قبل از ميلاد،م مهمترين ماخذ تاريخي در اين مورد است. وي بناي اوليه اين شهر را به " ديااكو " نخستين شهريار ماد نسبت مي دهد ( در 728 قبل از ميلاد ). هرودت اوضاع سياسي واقتصادي نا مناسب قوم ماد را در دستيابي ديااكو به قدرت موثر مي داند.
 ديگر مورخين يوناني چون پلي بيوس، كنزياس، ژوستين و گزنفون نيز درباره هگمتانه مطالبي جمه آوري كرده اند. ديااكو پس از اينكه هگمتانه را به پايتختي خود برگزيد، تصميم به ساخت كاخي عظيم و مستحكم به صورت هفت قلعه تو در تو گرفت. به طوريكه كاخ پادشاهي و خزانه ، در درون قلعه هفتم قرار داشته باشد. ديااكو به تقليد از رنگ آميزي قصرهاي بابلي ، دستور داده بود كنگره هاي هر قلعه را به رنگي مخصوص در آورند. به اين ترتيب :رنگ كنگره هاي قلعه اول سفيد ، دومي سياه، سومي ارغواني، چهارمي آبي، پنجمي نارنجي، و كنگره دو با روي داخلي سيمين و زرين بودندو محيط بيروني ترني ديوار قلعه، تقريبا" بهاندازه حصار شهر اتن بوده استقصر شاهي، كه در آخرين قلعه دروني بر پاشده بود، داراي صدها اتاق بوده، و مردم نيز خانه هاي خود را بيرون اين قلعه ها و در كنار آن ساخته بودند.
بنا به در خواست ديااكو، قوم ماد شهرهاي كوچكي راكه در آن مي زيستهاند، رها ساخته و پايتخت ار مورد توجه قرار دادند و در اطراف قلعه شاهي خانه هاي خود را بنا كردند پلي بيوس مورخ يوناني ( 204 تا 132 قبل از ميلاد ) مي نويسد : در دامان كوه اورنت، ( اورنت يا اورنتس = الوند ) شهر هگمتانه با قلعه و ارگ مستحكم و حيرت آوري قرار گرفته، و قصر شاهي، در داخل آخرين قلعه آن استوار گرديده است. .ضع ساختماني،آرايش عجيب، و تزئيناتي كه در آن به كار رفته به نحوي بوده، كه توصيف آن مبالغه آميز به نظر مي رسد. چوب هايي در آن به مصرف رسيده پوشيده از زروسيم است. درها، ستون هاي و رواق هاي آن، با هزاران گونه كنده كاري و نقش و نگار آراسته شده اند. يك ديوار بي پيرايه، و يك تير عاري از زيور، در آن كاخ نيست حتي كاشي هايي كه زينت بخش " ازاره ها" و ديوارهاي دورني قصر است، با پوششي از آب نقره، سيم اندود گشته و همه چوب ها از جنس سرو و كاج مي باشند.

 كنزياس مورخ يوناني وپزشك معروف اردشير دوم هخامنشي ( 404 تا 3045 قبل از ميلاد ) مي نويسد " سميرامين " ملكه آشور ، پس از ديدن وضعيت شهر وموقعيت مناسب آن دستور داده، كه براي او در آنجا كاخي بسازند و چون ديده است. كه در شهر جديد الاحداث كمبود آب وجود دارد، دستور داده تا با صرف هزينه اي گزاف ، نهري ساخته و آب درياچه اي را كه در آن سوي كوه اورنت ( الوند ) است به اين شهر سرازير نمايند. ابوبكر احمد بن محمد اسحاق همداني معروف به اين فقيه، در كتاب البلدان خود كه در حدود سال 290 هجري به تحرير در آمده، به نقل از يكي از دانشمندان پارسي مي نويسد" همدان بزرگترين شهر جبال و حدود چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بوده است" بخت النصر بعد از فتح و ويراني بيت المقدس ، فرمانده اي به نام صقلاب را به قصد تصرف همدان مي فرستد، ولي وي با عدم موفقيت مواجه شده و طي نامه اي به بخت النصر مي نويسد: من به شهري آمده ام داراي بارويي بلند و سركش و مردمي بسيار و كوي و برزن هاي فراخ و رودهاي فراوان و ... پس از انقراض مادها، هر چند هگمتانه مركزيت نخستين را نيافت، ولي به جهت قرار گرفتن سدر مسير جاده شاهي، كه پارسه ( تخت جمشيد ) را به سارد متصل مي كرد، به عنوان پايتخت تابستاني هخامنشيان مورد توجه خاص بود، و از اين رو آن را آباد كردند. در زماني كه داريوش سوم با اسكندر مواجه مي شود. هگمتانه به صورت ويرانه اي بود. ولي داريوش سوم بنا به پيشنهاد ياران خود دستور مي دهد در ميانه شهر، كوشكي بزرگ كه آن را ساروق مي ناميدند، بسازند. در اين كوشك سيصد مخفي گاه براي گنجينه و دارايي ها بر باشد. و براي آن هشت درب آهنين ساختند، كه همه دو اشكوبي ( دو لختي ) و هر اشكوب، به بلنداي دوازده گز بود.

چنانكه ملاحظه شد درباره چگونگي احداث و نام بنيانگذاران هگمتانه در بين مورخين يوناني، اتفاق نظر وجود ندارد. مورخين اسلامي نيز دراين زمينه با يكديگر اختلاف نظر دارند و در مورد محل دقيق آن هم نظريات متفاوتي ارائه شده است. گر چه اكثر مورخين، پژوهشگران و باستان شناسان مانند مرحوم مصطفوي، پرفسورگير يشمن، اشميت، لوشاي و پرا دارا، تپه اي را كه هم اكنون در شهر همدان به نام هگمتانه معروف است، محل اصلي شهر باستاني هگمتانه مي دانند. حفاري هاي باستان شناسي سالهاي اخير در تپه هگمتانه هم مشخص شده است، كه محل كاخ و بناهاي اشاره شده، در تپه هگمتانه كنوني واقع بوده است. نتايج حفاري هاي تپه هگمتانه – آثار كشف شده حاكي از وجود يك شبكه منظم و پيشرفته آب رساني در شهر حكومتي مادهاو پارت ها مي باشد در فواصل بين كانال هاي آب رساني، معابري به عرض 5/3 متري وجود داشته و كف اين معابر، تماما" با آجرهاي مربع شكل و به منظمي مفروش بوده است. پيشينه حفاري هاي علمي ازاين تپه، به سال 1913 ميلادي بر مي گردد كه هيشي فرانسوي از طرف موزه لوور پاريس به سرپرستي شارل فوسي، كاوش هايي در تپه هگمتانه انجام داد. ولي نتايج اين كاوشها هيچ گاه منتشر نشد.

در طي 10 فصل حفاري انجام شده از سال 1362 تا 1378، كه حدود 14000 متر مربع از بقاياي اين شهر مورد كاوش قرار گرفته يكي از كهن ترين دوره هاي تمدن پشري نمايان شده است. همچنين يك حصار طولاني به ارتفاع 9 متر و دو برج عظيم و كم نظير در درون آن كشف شده، از جمله كاوشهاي علمي سال 1362 تا كنون كه به سرپرستي آقاي دكتر محمود رحيم طراف به انجام رسيده منجر به شناسايي شهر بزرگي در دل تپه هگمتانه شده است. تحقيقات نشان داده كهدر فواصل 35 متري بين معابر دو سري واحدهاي ساختماني قرار دارد كه هر كدام شامل يك هال ( حياط مركزي ) است. با اتاق ها و انبارهايي به صورت قرينه در گرداگرد آن، به شكلي كه هر واحد ساختماني فضايي در حدود 5/17 *5/17 متر را در بر مي گيرد. معابر مذكور با عرض 5/3 و پس بندي آجري در بخش وسيعي از تپه گسترش داشته، و جهت شمال شرقي بهجنوب غربي دارند. همچنين ادامه كاوش ها بخش هايي از حصار عظيم شهر به قطر 9 متر وارتفاع 8 متر را آشكار ساخته است . اين حصار در فواصل معين، داراي برجهاي عظيم بوده، كه هگمتانه قديم را در بر مي گرفته است. به طور كلي اين تپه در طول يكصد سال اخير بارها مورد حفاري باستان شناسان داخلي و خارجي قرار گرفته است. از جمله ويژگيهاي شهر باستاني هگمتانه معماري و طرح و نقشه منظم اين شهر بوده، كه در بين آثار باستاني به سدت آمده كم سابقه است. ضمنا" در طول حفاريهاي انجام شده آثار ارزشمند و بي نظيري كشف گرديده كه اغلب متعلق به دوران هخامنشيان و نياكان آنهاست . تعدادي از اشياء كشف شده از اين تپه در موزه ملي ايران باستان و تعدادي ديگر در موزه ها و يا مجموعه هاي خصوصي خارج كشور نگهداري مي شود كه ذيلا" برخي از آنها معرفي مي گردد.

مهاجرتهاي اقوام آريائي نژاد ماد ازحدود 3500 سال پيش به منطقه غرب ايران ومحدوده فعلي استان همدان واختلاط وسلوك آنان با اقوام مستقر در منطقه به تدريج منجر به شكل گيري نخستين حكومت فراگيربه مركزيت هگمتانه (همدان) در فلات قاره ايران گشت واين حكومت در 650  سال قبل از ميلاد در اوج اقتدار خود ضمن غلبه بربزرگترين قدرت سياسي ونظامي آن عصر يعني دولت آشور قلمرو خود اراز شرق به آسياي ميانه ودرغرب به قلب آسياي صغير بسط داد. بر اساس نوشته هاي هرودوت ورخ يوناني بدستور ديااكو نخستين پادشاه ماددرهگمتانه (همدان) پايتخت آنان استحكامات عظيمي شامل قلاع تودرتوو قصرهاي سلطنتي برپا گشت. اكثريت محققين علوم تاريخ وباستان شناسي را عقيده بر اين است كه تپه امروزي هگمتانه در دل شهر همدان برجاي مانده بقاياي همين تاسيسات ميباشد. اين تپه طي چندين سال اخير مورد كاوشهاي باستانشناسي قرارگرفته وكارگاههاي كاوش واشيا ﺀ بدست آمده در معرض ديد علاقمندان قراردارد.همچنين انجام حفاريهاي باستان شناسي در تپه هاي گودين نزديك كنگاور ونوشيجان در ملاير گوشه هائي از فرهنگ وتمدن اقوام ماد رادراين زمان برماآشكار ساخته كه از جمله آنها مي توان به نخستين اشكال خط ونگارش وسكه هاي اوليه ومظاهر فرهنگ ديني ومعماري ايراني اشاره نمود.از دوره هخامنشيان علاوه بر سنگ نبشته هاي ميخي گنجنامه همدان تعداد قابل توجهي اشيا ﺀ زرين وسيمين ونيز بقاياي كاخهاي سنگي بيادگار مانده است كه علاقمندان ميتوانند ازآنها در موزه ملي كشور وموزه تپه هگمتانه بازديد كنند از دوره هاي سلوكي واشكاني در همدان مجسمه شير سنگي وگورستان پارتي ودر نهاوند نشانه هائي از يك معبد برجاي است.

 شهرهمدان دردوره ساساني يكي از ضرابخانه هاي اين حكومت بوده وسكه هاي متعددي از اين دوره در دست مي باشد.شهرنهاوند نيز در اين زمان داراي اهميت ويژه اي بود ودژ مستحكمي در آن قرارداشت ويكي از مراكز ايالات اسپهبد نشين هفتگانه اين دوره بود.اعراب در يورش به ايران فتح نهاوند رافتح الفتوح ناميدند وگشودن همدان را به سال 645 ميلادي پس از فتح نهاوند بزرگترين پيروزي خود برساسانيان شمرده اند. از آثار اين دوره مي توان به غار قلعه جوق درفامنين وبقاياي قلعه اي در همان محل اشاره كرد. نفوذ وگسترش اسلام درايران تغييرات وتكامل شگرفي رابرپايه تعاليم اسلام واصول هنرها ومعماري قديمي كشور سبب شد. ازاين دوره 1400 ساله در نقاط مختلف استان يادمانهاي متعددي برجاي مانده كه اهم آنها عبارتند از:بناي بسيار زيبا وارزشمند گنبد علويان از دوره سلجوقي – برج قربان – بقعه استر ومردخاي – بقعه خضر از قرون 7تا9 هجري درهمدان امامزده ازناو از دوره سلجوقي در فامنين – امامزاده هود واظهر دررزن وبقعه حبقوق نبي در تويسركان از قرن هشتم –امامزاده يحيي – امامزاده حسين وامامزاده اسماعيل د رهمدان ونيز كاروانسراي فرسفج ومدرسه علوم ديني شيخ عليخان زنگنه در تويسركان – آب انبار وسنگ نبشته اي معروف به كتيبه آقاجان بلاغي مربوط به بناي يك سد در اسدآباد – يخچال ميرفتاح در ملاير وحمام حاج آقا تراب در نهاوند ونيز تعدادي پل شامل پل شكسته (خسروآباد)در اسدآباد- پل كوريجان وآبشينه در همدان پل جهان آباد در فامنين – پل فرسفج ومجموعه بازار در تويسركان وپل زرامين در نهاوند جملگي از دوره صفوي وبازار,مسجد جامع وميدان امام همدان وبازارملاير ازابنيه مهم بعداز دوره صفوي.

 درخاتمه شايان ذكر ميداند همدان اولین پایتخت نخستین تشکیلات حکومتی در ایران بوده ، که در آن دوره هگمتانه نامیده شده است. آثارمشکوفه از تپه باستانی هگمتانه و نیز کتیبه های گنج نامه آثاری از آن زمان می باشند. آثار تاریخی ، فرهنگی متعدد موجود در همدان ، موجب شد تا در جلسه مورخ 2/2/1370 شورای عالی شهرسازی و معماری کشور، همدان به عنوان یکی از شش شهر تاریخی فرهنگی کشور شناخته شود. همچنین این شهر از دير باز مهد پرورش مردان بزرگي د رزمينه علم وهنر – عرفان – دين وسياست بوده است كه ا زجمله اين مشاهير ميتوان به فيلسوف عاليقدر جهان اسلام ابوعلي سينا- شاعر وارسته وعارف بزرگ باباطاهر- عارف دلسوخته وحق طلب عين القضاه همداني ونيز مردان علم وسياست نظير,خواجه رشيد الدين فضل اله همداني وزير مشهور ايلخانيان مغول وهمچنين ادبا وشعراي گرانقدري چون ميرزاده عشقي- مفتون همداني وعارف وهمچنين مردان دين وسياست چون سيد جمال الدين اسدآبادي اشاره نمود. بدين لحاظ عاشقان وشيفتگان مظاهر فرهنگ وتمدن ايران واسلام مي توانند علاوه بر آثار وابنيه تاريخي استان از بناهاي يادبودي كه براي برخي از اين بزرگان برپا شده نظير آرامگاه بوعلي وباباطاهر نيز بازديد نمايند. گذشته از آثار تاريخي استان همدان از لحاظ طبيعي نيز داراي جاذبه هاي خاصي است كه از جمله آنها مي توان به غار بي نظير وبسيار زيباي عليصدر در شهرستان كبودرآهنگ – گردشگاههاي گنجنامه وعباس آباد در همدان – پارك زيباي ملاير- سراب گيان نهاوند وييلاقات خوش آب وهواي شهرستان اسدآباد اشاره نمود. وجود مجموعه جالب وبي بديل جاذبه هاي فرهنگي – تاريخي وطبيعي وارتباطات سهل اين استان با مركز كشور ونيز آب وهواي خنك آن در فصل بهار وتابستان استان همدان را به عنوان يكي از مهمترين قطبهاي گردشگري مطرح نموده ودرسال جاري اين استان بلحاظ جذب گردشگر در كشور توانست رتبه چهارم را احراز نمايد همچنين درراستاي برنامه ملي توسعه گردشگري كشور شهرهمدان به عنوان منطقه مدل گردشگري انتخاب گرديده است

  « امامزاده حسین » که در همدان بیشتر به «شاهزاده حسین» معروف می باشد ، در سمت شمالی اول خیابان شهدا در کوچه ای به نام خود امامزاده قرار دارد. بقعه بنای امامزاده حکایت از دوره صوفهی  می نماید. شبستان اصلی (زیر گنبد) هشت ضلعی است به طول هر ضلع 30/3 متر ، اکثر مورخان احتمال می دهند این شبستان مربوط به دوره قاجار است شاید در زمان فتحعلیشاه قاجار بازسازی شده باشد.

بنا به قول معمرین همدان و اشاره ای که در زیارتنامه شده است. نخستین بنای آرامگاه در قرن پنجم به سال 423 هـ .ق بوده ، لیکن در طول تاریخ چند بار بازسازی شده است. گفته می شود در زمان هلاکوخان مغول در وسعتی بیشتر تجدید بنا شده است.

 امامزاده اسماعیل

در حاشیه جنوبی بلوار بین میدان فلسطین به میدان باباطاهرهمدان در مجاورت مسجد قدیمی « حاج کلبعلی» و زینبه بنای آجری قدیمی به شکل مربع وجود ارد  که به امامزاده اسماعیل معروف است. ساختمان و بقعه موجود حکایت از دوره صفوی می کند و تاریخ احداث آن سال 1135 هـ .ق است که مصادف با دوره حکومت آخرین شاه صفویه « شاه سلطان حسین »  صفوی می باشد. 

فضای داخل شبستان مربعی کوچک با ضلع 5 متر است دارای چهار طاق نماست بیش از یک متر که به فضای زیارتگاه تا حدی افزوده است.

امامزاده  یحیی

در حاشیه شمالی بلوار آیت اله مدنی زیارتگاهی با بنائی مانده از روزگار صفویه وجود دارد که به «امامزاده  یحیی » معروف است. در پیرامون نسب نامه این بقعه متبرکه آگاهان علم الانساب سخن بسیار گرفته اند و آنچه معلوم است فرد مدفون شده در این امامزاده یکی از سادات علوی حسنی همدان که با فاصله چند پشت به حضرت امام حسن مجتبی می رسد.

بنای کنونی امامزاده از بناهای دوره صفویه است. که در دوره قاجار برخی تعمیرات روی آن انجام شده است. ایوان ورودی به شبستان حرم فضائی است به نسبت بزرگ و آئینه کاری دو رواق مربوط به امیر افخم یکی از امرای دوره قاجار درهمدان و دو رواق دیگر مربوط به زن امیر افخم است.

امامزاده عبداله

امامزاده عبداله در گذشته در میان کوچه های تنگ و پرپیچ و تاب قدیمی همدان قرارداشت. کوی و برزنی که این امامزاده در آن بود به نام « باغ میر عقیل» معرف بوده هنگام احداث خیابان باباطاهر، تقاطع بلوار به جهت خیابان شریعتی و میدان عین لقضات سبب شد درصد زیادی از کوچه ها در مسیر خیابان کشی قرارگیرند و بنای قدیمی امامزاده در تقاطع بلوار و خیابان باباطاهر واقع شد. همین امر باعث شد کوچه و پس کوچه ها خارج شده در میانه میدان بزرگی قرار می گیرد. اخیراً امامزاده بازسازی شده و باغائی زیبا آغوش به روی زائران خود گشوده است.

در شبستان امامزاده عبداله دو قبردر جوار هم وجود دارد. یکی منسوب به «عبداله» از نواده های حضرت موسی بن جعفر (ع) و قبر دیگر منسوب به دایه آن حضرت می باشد.

امامزاده « اهل بن علی »

در حاشیه جنوبی خیابان شهدا، در یکی از محلات قدیمی به نام « کوی پای مصلی قدیمی به نام امامزاده « اهل بن علی » قرار دارد به قول مورخان بنای امامزاده از دوره صفویه و زمان شاه طهماسب اول (984- 930 هـ .ق ) است و در تاریخ مفصل همدان آمده در صحن این امازاده قبر «شاملا» وجود دارد. صاحب « جراب الحکمه » کرمانشاهی تنزیل همدان آن قبر را «امین الدین» معروف به «مولی شاملو» می داند و می گوید امین الدین حسین ابن عبدالغنی الفتوحی اصفهانی مشهور به شاملا از شاگردان سید عبدالحی بن عبداوهاب بن علی جرجانی معاصر سلطان شاه طهاسب و شاه حسین ماضی صفویه بوده است.

امامزاده هادی بن علی

در میانه سمت غربی میدان بزرگ باباطاهر ، بقعه ای وجود دارد که به نام « امامزاده هادی بن علی » معروف است . امامزاده دارای بنای محکم و استوار است و از بناهای قرن ده هجری می باشد احتمالاً از بناهای دوره شاه طهاسب اول ( 980 – 930 هـ .ق ) است

در زیارتنامه نام فرد مدفون شده « هادی ابن امام زین العابدین (ع)» آمده است . از ویژگیهای شبستان این امامزاده وجود محراب است.

 قاسم بن احمد قاسم معروف به بطحائی از اعقاب امام سجاد (ع)

در شمال شرقی همدان روستای قاسم آباد قرار دارد . این روستا به سبب داشتن امامزاده ای در بین اهالی همدان و روستاهای اطراف معروف و شناخته شده است.

قاسم آباد و امامزاده اش به خاطر داشتن آب و هوای ییلاقی و مناظر طبیعی زائرین زیادی در فصل تابستان دارد. فرد مدفون شده این امامزاده در زیارتنامه « قاسم بن احمد قاسم معروف به بطحائی از اعقاب امام سجاد (ع) معرفی می نماید. در روی قبر ضریحی قدیمی قرار دارد که احتمال داده می شود مربوط به دوره سادات حسنی در همدان باشد برخی دیگر فرد مدفون شده را « قاسم بن موسی و علی جیرانگ » معرفی کرده اند.

 امامزاده خضر

در بلندی تپه خضر در شمال شرقی همدان گنبدی چهار گوش قرار دارد. این گنبد به نظر می رسد از آثار دوره صلاجقه و علویان همدان است سطوح دیوارهای داخلی بقعه با آیاتی از قران مجید و اشعار فردوسی گچبری شده است . در بقعه مجرابی زیبا ومزین به گل و بوته آیات قرآنی از گچ ساخته و گچبری شده است. گفته می شود در بقعه قبر چندین تن از امرای سادات علوی و « مجدالدین علاء امدوله» قرار دارد.

بقعه خضر به نام امامزاده خضر (خدر) هم نامیده می شود، و زیارتگاه اهالی روستای خضر = خدر و همچنین مردم حاشیه نشین همدان است و به نظر می رسد بقعه باقی مانده از بنای بزرگی باشدکه در بالای تپه بوده ، برخی دیوارها فروریخته در مجاور آن بازگو کننده این واقعیت می باشد.

 مسجد جامع

در سمت غربی خیابان اکباتان از میدان ام خمینی (ره) همدان و در فاصله تقریباً د متری از میدان امام، یکی از قدیمی ترین و در عین حال بزرگترین مساجد همدان به نام مسجد جامع (مسجد جمعه) قرار دارد. گر چه قدیمی ترین بخش بنای کنونی مسجد بیش از 160 سال قدمت ندارد، مکان آن به شهادت تاریخ بیش از هزار سال نمازگاه همگانی مردم شهر بوده است.

عظیم ترین قسمت جامع همدان  «شبستان طاق بزرگ» است که باقی مانده از دوره قاجار می باشد به تاریخ (1253 قمری) یکی دیگز از شبستانهای این مسجد شبستان 55 ستونی ات که قدیمی تر از طاق بزرگ است.

مسجد جامع همدان در میان بازار قرارداردو درهای آن به راستای بزارهای اطراف باز می شوند. اخیراً دری به خیابان اکباتان برای این مسجد گشوده اند شبستان رو به روی طاق بزرگ به شبستان قدیمی «چهل ستون» بود که تخریب و به جای آن شبستان جدیدی بنا گردید.

مسجد جامع همدان دارای 3 جفت مناره است که یک جفت آن در کنار خیابان اکباتان می باشد.

     كليساي حضرت رافائيل
 
محل این کلیسا میدان آرامگاه بوعلی سینا می باشد.

      كليساي پروتستان

محل این کلیسا در خیابان شهدا می باشد.

آثار به دست آمده از تپه ي باستاني گيان در شهرستان نهاوند نشان دهنده ي سكونت اقوام بومي ايراني در اين منطقه در 37 قرن پيش از ميلاد ( 7500 سال قبل ) است . در هزاره ي دوم قبل از ميلاد قلمرو اين استان مورد توجه اقوام كوچ نشين آريايي قرار گرفت . اقوام آريايي دام پرور بودند اما پس از اسكان عده اي از آنها در نواحي كوهستاني همدان به كشاورزي نيز پرداختند  عده اي هم چنان كوچ نشين باقي ما ندند . آب بازگشت زمان و تكامل ابزار توليد شكل بهره برداري از محيط طبيعي نيز تغيير كرد و شيوه هاي مختلف معيشت شكل گرفت . در اينجا  به اختصار به شيوه هاي گوناگون زندگي در اين استان مي پردازيم .

در استان همدان وجود آب و خاك حاصل خيز در پيدايش و تكوين سكونت گاه ها نقش تعيين كننده اي داشته است . تپه ي باستاني گيان در نهاوند در 5700 سال قبل محل سكونت بوميان ايراني بوده است .

الف -نقش آب : شكل گيري سكونت گاه ها در استان همدان همانند ساير نقاط ايران بيش از هر چيز به ميزان دسترسي به آب بستگي داشته است . به طوري كه مي توان گفت تمام روستاها در كنار منابع آب به وجود آمده اند . به ويژه در نواحي اي كه در آن چشمه هاي آهكي ( كارستي)‌ وجود دارد سابقه ي سكونت به زمان هاي بسيار دور برمي گردد.

ب - نقش خاك : علاوه بر آب . خاك قابل كشت نيز در پيدايش و توسعه ي روستاهاي استان نقش داشته است وجود دشت هاي حاصلخيز و هموار در اين منطقه بستر مناسبي براي فعاليت هاي كشاورزي به وجود آورده است . روستاهاي استان همدان عمدتا"‌در مجاورت و روي پادگانه هاي آبرفتي و مخروط افكنه ها استقرار يافته اند اين مناطق علاوه بر آب خاك حاصل خيز نيز دارند .

آب عامل شكل گيري روستاهاي اوليه استان بوده است . به عبارت ديگر نخستين روستاها در پيرامون منابع آب به وجود آمده اند و شكل تمامي آنها نيز ازنوع متمركز است .

انواع روستاهاي متمركز در استان همدان با توجه به وضعيت ناهمواري ها و شيب زمين به سه دسته تقسيم مي شوند:

الف - روستاهايي كه در دشت ها به وجود آمده اند و شكل آنها تقريبا" مدور است.

ب - روستاهايي كه درپاي كوه ها ودامنه ها و در شيب هاي تند به وجود آمده اند و به صورت پلكاني هستند .

پ - روستاهايي كه در طول رودخانه ها تكوين يافته اند و به روستاهاي طولي معروف اند .

در گذشته در روستاهاي استان ساختمان ها را از مصالحي مي ساختند كه در محيط طبيعي اطراف روستايافت مي شد. اين مصالح با توجه به اقليم و طبيعت گل . خشت . سنگ و چوب بود كه براي ساختن بناهايي با سقف هاي مسطح از آنها استفاده مي كردند . در سالهاي اخير در بناي اغلب خانه هاي روستايي از مصالحي مانند آجر . سيمان . آهن و ... استفاده مي كنند .

منابع درآمد روستاييان استان متنوع است و روستاييان اغلب به كارهاي چون زراعت. باغداري. دامداري. صنايع دستي . حمل ونقل . معدن وخدمات مشغول اند . زندگي يك خانوار روستايي ممكن است تنها از طريق يكي از منابع ياد شده يا تركيبي از آنها تامين شود .

عوامل متعددي در توسعه ي زندگي شهري در استان همدان موثر بوده اند كه به اختصار به نقش هر يك از آنها اشاره مي كنيم.

الف - آب : همه ي شهر هاي استان در مناطقي به وجود آمده اند كه در آن مناطق دسترسي به منابع آب امكان پذير بوده است .

اين عامل به عنوان عامل اصلي و تعيين كننده بيش ترين نقش را درپيدايش و توسعه ي شهرها داراست . ساير عوامل موثر در پيدايش و توسعه ي شهرها پس از اين عوامل قرار مي گيرند.

- ناهمواري: عامل ارتفاع و ناهمواري در پيدايش شهرهاي استان بي تاثير نبوده است . در شكل گيري و توسعه ي شهرهايي مثل همدان و تويسركان علاوه بر عامل آب . عامل ارتفاع نيز نقش مهمي داشته است .

اين عامل در دسترسي آسان تر به منابع آب سطحي در دامنه هاي كوه ها و دفاع در برابر دشمن نيز اهميت خاصي برخوردار بوده است .

پ - عامل ارتباطي : عامل ديگري كه در ايجاد و توسعه ي برخي از شهرهاي استان همدان دخالت داشته عامل ارتباطي است

مثلا" شهر رزن به دليل قرار گرفتن در مسير جاده اصلي همدان - تهران توسعه يافته ويه شهر تبديل شده است . اين عامل در توسعه ي شهر هاي ملاير و اسدآباد نيز بي تاثير نبوده است .

ث - موقعيت جغرافيايي : كبودر آهنگ يكي ديگر از شهرهاي استان است كه علاوه بر دارا بوده منابع غني آب هاي زير زميني نسبت به روستاهاي اطراف خود مركزيت هندسي دارد و به سبب موقعيت برتر جغرافيايي اين منطقه به تدريج توسعه يافته و به شهر تبديل شده است .

با توجه به سوابق تاريخي و نوع فعاليت هايي كه در شهرهاي استان صورت مي گيرد شهرهاي مختلف نقش هاي متفاوتي را ايفا مي كنند . شهر همدان علاوه براين كه از كهن ترين شهرهاي ايران است . به دليل داشتن مركزيت سياسي - اداري و نيز گسترش فعاليت هاي خدماتي درآن مهم ترين نقش را در استان ايفا مي كند . شهر لالجين  به دليل توسعه ي صنايع دستي سفال وسراميك در آن يك شهر صنعتي ( صنايع دستي ) محسوب مي شود ملاير در گذشته بيش تر نقش كشاورزي داشته ولي امروز نقش غالب را خدمات و پس از آن در كشاورزي دارد شهر رزن به دليل موقعيت ويژه ي خود يعني قرار گرفتن در مسير همدان - تهران نقش ارتباطي دارد و اين نقش در توسعه ي سريع آن موثر بوده است . شهر نهاوند به دليل قرار گرفتن در يك حوزه ي پرتراكم كشاورزي نقش كشاورزي و خدمات رساني به روستاها ي اطراف خود و پشتيباني ازآنها را برعهده دارد. ساير شهر هاي استان نيز داراي نقش هاي كشاورزي مي باشند.

در سالهاي اخير به موازات افزايش جمعيت روستاها و مها جرت آنان به شهرها. توسعه ي شهرها با شتاب بيش تري صورت مي گيرد در شهرها هم گسترش افقي و هم - به دليل برخي محدوديتها - رشد عمودي دارند.

از ميان شهر هاي استان طي اين سالها همدان بيشترين تغييرات را داشته است طرح جامع همدان كه در سال 1352 به تصويب رسيد حدود شهر همدان را براي بيست و پنج سال آينده تعيين كرد ولي با تغييراتي كه بعدا" در اين طرح داده شد كوي هايي در اطراف شهر همدان به وجود آمدند استان همدان قبل از پيروزي انقلاب اسلامي شامل يازده نقطه ي شهري به نامهاي همدان . ملاير . نهاوند . تويسركان . كبودر آهنگ . اسدآباد . بهار . لالجين . سامن . مريانج و سركان بوده است .

بعد از پيروزي انقلاب اسلامي وبر اساس قانون قبلي تقسيمات كشوري . قروه نيز به شهر تبديل شد و پس ازآن هم با تجديد نظر در قانون قبلي تقسيمات كشوري بخش هاي فامنين . رزن . فيروزان . دمق . قهاوند. صالح آباد . ازندريان و جورقان به شهر تبديل شده اند.

در استان همدان نوع ديگري از زندگي وجود داردكه به زندگي عشايري موسوم است . دامنه هاي شمالي و جنوبي الوند و ارتفاعات نيمه ي جنوبي استان با مراتع . چمنزارها . چشمه ها. رودهاي متعدد و آبو هواي متعدل در تابستان براي برخي عشاير و كوچ نشينيان كشور جاذبه ي زيادي دارد. به همين دليل عشاير تركاشوند . يارمطا قلو . جمور و بنفشه ييلاق  خود را در دامنه هاي اين كوهستان هاي اين استان سپري مي كنند.

اين عشاير قشلاق را دراستان هاي مركزي . لرستان . كرمانشاه . ايلام و خوزستان سپري مي كنند. زيان آنان لري . كردي و تركي و مذهب آنان شيعه و سني است . عشاير درمدت توقف خود در مناطق ييلاقي استان . محصولات دامي و لبني خود را به بازارهاي محلي عرضه مي كنند.

آب و هواي استان همدان معتدل كوهستاني است .ميزان بارش در اين استان مطلوب نيست هر چند كه ميانگين بارش سالانه ي اين استان از ميانگين بارش كشور بالاتر است . استان همدان از نظر منابع خاك وضعيت مطلوبي دارد ولي ميزان بارش جواب گوي منابع خاك در بخش كشاورزي استان نيست.

استان همدان با مشكل كم آبي رو به روست . اين امر علاوه بر لطمه زدن به بخش كشاورزي در برخي سال ها مشكلاتي را در زمينه ي تامين آب آشاميدني ايجاد مي كند. مطالعه ي مجدد و دقيق منابع آب استان بازنگري شيوه هاي استفاده از اين منابع و اقدام به ذخيره سازي آ ب ممكن است مشكلات كمبود آب و توزيع نا برابر را در فصول مختلف سال حل كند.

الف - منابع آب سطحي : استان همدان در محدوده ي سه حوضه ي آبريز عمده ي كشور قرار دارد. هر يك از رودهاي گاماسياب . قره چاي و تلوار به ترتيب به حوضه ي آبريز خليج فارس و درياي عمان . حوضه ي آبريز مركزي و حوضه ي آبريز درياي مازندران تعلق دار ند.

1- رود گاماسياب : اين رود دائمي . پر آب ترين رود استان است و با شعبه هايش . بين كوه هاي مياني و جنوبي استان جريان دارد . رود كاماسياب در مسير خود شاخه هاي مهمي به نامهاي  رود ملاير . قلقل رود و خرم رود را دريافت مي كند . گاماسياب پس از سيراب كردن دشت نهاوند و از جنوب غربي استان همدان وارد كرمانشاه مي شود . اين رود يكي از شاخه هاي مهم رود كرخه به شمار مي رود و در نهايت به خليج فارس مي ريزد .

2- رود قره چاي : اين رود فصلي بين كوه هاي مياني و شمالي استان جاري است . شعبه هاي مهم آن مانند رود آبشينه  و رود صالح آباد و ساير شعبات فرعي آن از قله هاي كوهستان الوند سرچشمه مي گيرند.

رود قره چاي از كوه هاي شمالي استان نيز شعبات ديگري به نامهاي خميگان . زهتران و دمق را دريافت مي كند . قره چاي پس از زهكشي بخش مهمي ازسطح استان از شرق استان همدان وارد استان مركزي مي شود و درنهايت به حوضه ي مسيله در حوضه ي آبريز مركزي مي ريزد .

3- رود تلوار : اين رود فصلي در شمال غربي استان جريان دارد و پس از طي مسافت كوتاهي وارد استان زنجان مي شود . تلوار از شاخه هاي رود قزل اوزن به حساب مي آيد كه در گيلان به سفيد رود معرف است و به درياي مازندران مي ريزد.

مهمترين سدهاي استان دو سد مخزني است كه برروي رود آبشينه ( يلفان ) احداث شده اند و به سد اكباتان و سد آبسينه معروف اند. هدف از احداث اين سدها در درجه اول تامين آب آشاميدني شهر همدان و سپس تامين بخشي از نيازهاي آبي زمين هاي كشاورزي پايين دست سدها بوده است .

ب - منابع آب زير زميني : استان همدان از نظر آب هاي زير زميني در بعضي از مناطق مثل دشت هاي قهاوند . رزن - فامنين . كبودر آهنگ و همدان - بهار در گذشته وضعيت مطلوبي داشته ولي درسالهاي اخير به علت بهره برداري بي رويه . سطح آب هاي زير زميني در اين دشتدها با كاهش شديد مواجه شده و وضعيت بحراني پيدا كرده است . از ميان چهار دشت نيمه ي جنوبي استان . دشت هاي اسدآباد و نهاوند از نظر آب هاي زيز زميني غني هستند . بهره برداري از منابع آب زير زميني در سطح استان به ترتيب اهميت توسط چاه هاي عميق و نيمه عميق . چشمه ها و قنات ها صورت مي گيرد . پيش ترين استفاده از منابع آب استان در بخش كشاورزي است و پس از آ? مصارف شهري و روستايي و سپس بخش صنعت و معدن قرار دارند.

مشكلات آب در سطح استان دو نوع است : مشكلات طيبعي و مشكلات اجرايي.

الف - مشكلات طيبعي : اين مشكلات عمدتا" به عوامل نامساعد طبيعي مربوط مي شوند. مانند :

- توزيع نامناسب زماني بارش

- توزيع نامناسب مكاني بارش

- پوشش فقير گياهي در حوضه ي آبخيز رودها

- شوري آب در بخشي از مناطق استان مثل قسمت هايي از دشت قهاوند

- وضعيت خاص ناهمواري هاي استان كه باعث مي شود همه ي رودها به خارج از استان سرايز شوند و هيچ رودي به استان وارد نشود و....

ب- مشكلات اجرايي : اين مشكلات بيش تر به نحوي بهره برداري از منابع آب استان مربئط است كه از جمله ي آنها مي توان به موارد زير اشاره كرد:

- سيستم قديمي آبياري ( اتلاف آب در شبكه هاي انتقال . رو باز بودن نهرها و تبخير شديد آب اتلاف آب توسط گياهان هرز كنار نهرها و روش آبياري غرقابي)

- سيستم سنتي بهره برداري ( احداث بندهاي خاكي و چوبي ناپا يدار كه اولين سيل آنها را تخريب مي كند ودر نتيجه . نهرها پر از رسوب مي شوند)

- آشنا نبودن كشاورزان با شيوه هاي آبياري كم مصرف ( مثل آبياري باراني و قطره اي )

- خشك شدن و كم آبي يا تخريب قنات ها در اثر بي توجهي يا حفر بي رويه ي چاه هاي عميق و نيمه عميق

- وجود خرده مالكي ( يك پارچه نبودن زمين هاي كشاورزي كه باعث كاهش بازدهي آبياري مي شود)

طرح ها و اقدامات جاري در زمينه ي منابع آب . طرح هاي موجود در زمينه ي منابع آب به دودسته تقسيم مي شوند: طرح هاي مربوط به تامين آب آشاميدني شهرها و روستاها و طرح هاي مربوط به تامين آب كشاورزي .

الف - طرح هاي مربوط به تامين آب آشاميدني شهرها و روستاها

- حفرچاه هاي عميق در دشت هاي استان .

- احداث سدهاي مخزني مثل سد آبشينه يا سدهاي در دست مطالعه مثل سد سياه كمر در شهرستان همدان . سد كلان در ملاير و سد امام زاد عسگر در شهرستان بهار .

ب - طرح هاي مربوط به تامين آب كشاورزي .

- سدهاي مخزني در دست مطالعه . شيرين سو.آلان عليا . قاباق تپه در شهرستان كبودر آهنگ . سد شنجور در شهرستان رزن . سد نعمت آباد در شهرستان اسد اّباد و سد ملوسان در شهرستان نهاوند.

- احداث بندهاي انحرافي در نقاط مختلف استان .

- تغذيه ي مصنوعي و كنترل سيلاب در دشت هاي اسدآباد . همدان - بهار. كبودر آهنگ . رزن

- فامنين و قهاوند.

- انجام دادن كارهاي مطالعاتي براي احداث شبكه هاي آبياري و زه كشي و ايستگاه پمپاژ در شهرستان نهاوند.

استان همدان

موقعیت نسبی

استان همدان به وسعت 19493 كيلومتر مربع از شمال به استان زنجان و قزوين ، از جنوب به استان لرستان، از مشرق به استان مركزي و از مغرب به استانهاي كرمانشاه و كردستان محدود مي شود . و بين مدار هاي (33  درجه و 59 دقيقه ) تا (35 درجه و 48  دقيقه ) عرض شمالي از خط استوا  و ( 47 درجه و 34 دقيقه ) تا (49 درجه و 36 دقيقه ) طول شرقي از نصف النهار گرينويچ قرار گرفته است.

  ناهمواریها

ناهموارها ي استان چه تحولاتي را پشت سر گذاشته اند ؟ ناهمواري هايي كه امروزه استان همدان را تشكيل داده اند در طي دوران هاي زمين شناسي دچار تغييرات زيادي شده اند يكي از عوامل تغيير شكل اين ناهمواري ها آبهاي روان بوده است آبهاي روان در برخي مناطق با تخريب ارتفاعات و انباشتن مواد در چاله ها به ويژه طي دوره ي كواتر نر سبب كاهش ارتفاع كوه هاو پيدايش دشتهاي متعددي شده اند در برخي مناطق نيز شدت عمل آب هاي روان به اندازه اي بود كه شكل ناهمواري ها را معكوس كرده است مثلا" كوه به دره تبديل شده يا دره ي عميق دوره هاي گذشته اكنون به صورت كوه در آمده است . كوه (( خان گر مز )) در غرب تويسركان نمونه اي جالب از اين پديده است .

اشکال ناهمواریها

الف - كوه ها
‌ارتفاعات استان عموما" جهت شمال غربي -  جنوب شرقي دارد و به طور كلي شمال مركز و جنوب استان قرار گرفته اند . هر يك از اين ارتفاعات شامل بخشي از كوه هاي مختلف ايران است

 1 -  كوه هاي شمالي : اين كوه ها در قسمت شمال غربي كوه هاي مركزي ايران قرار دارند و خط الراس آنها مرز بين استان همدان و استان قزوين است جنس كوه هاي شمالي عمداتا" از سنگهاي آذرين بيروني و سنگهاي آهكي است

2 -  كوه هاي مياني : اين كوه ها شامل كوهستان الوند است كه به موازات ارتفاعات شمالي از مرزهاي غربي استان شروع مي شود و تا حوالي شهر (( ازندريان )) در نزديكي جاده ي همدان -  ملاير ادامه دارد . قله الوند با ارتفاع 3363 متر در اين كوه ها واقع است مرتفع ترين نقطه ي استان قله ي ( گاو بره ) با ارتفاع 3384 متر مي باشد . كوهستان الوند از نظر زمين شناسي يك باتوليت به حساب مي آيد و جنس آن از سنگهاي آذرين دروني ( گرانيت ) است پيرامون اين سنگها هاله اي از سنگهاي دگرگوني قرار گرفته است .

3 -  ارتفاعات جنوبي : اين ارتفاعات كه به كوه هاي گرو موسوم اند همانند ارتفاعات شمالي و مياني استان جهت شمال غربي جنوب شرقي دارند و بخشي از رشته كوه زاگرس محسوب مي شوند . به عبارت ديگر از مجموعه ي ارتفاعات استان اين ارتفاعات جزء كوه هاي زاگرس به حساب مي آيد اين كوه ها به صورت ديواره اي بين استانهاي همدان ولرستان كشيده شده اند و جنس آنها همانند رشته كوه زاگرس -  عمدتا" از سنگهاي آهكي است .

4-  كوه هاي پراكنده : در حدفاصل ارتفاعات شمالي و مياني استان كوه هايي به طور پراكنده واقع اند كه از جمله آنها مي توان قلي آباد و قره داغ را نام برد در حد فاصل ارتفاعات مياني و جنوبي نيز كوه هايي مانند خان گرمز كوه سفيد سياه دره و كمر زرد واقعند . در غرب استان و در شمال دشت همدان -  بهار بلنديهاي قرار دارد كه ارتفاع زيادي ندارد اين كوه ها عمدتا" از  آهكهاي بلورين تشكيل شده اند غار معروف عليصدر در اين تشكيلات بوجود آمده است . در جنوب شرقي استان نيز كوه هاي پراكنده اي ديده مي شود كه از مهمترين آنها مي توان كوه سرده و كوه گرمه نام برد .شهر ملاير در دامنه كوه گرمه قرار دارد.

 ب- دشت ها:

 دشت هاي استان همدان از نظر نحوه ي پيدايش به دو دسته تقسيم مي شوند  

1 - دشت هاي تراكمي  

2 - دشت هاي فرسايشي ( كاوشي)  

دشت هاي تراكمي در اثر انباست آبرفت ها در مناطق پست به وجود آمده اند و دشت هاي فرسايشي در اثر تخريب و جابه جايي مواد سازنده ي ارتفاعات ايجاد شده اند . دشت هاي ملاير و تويسركان از نوع فرسايشي و بقيه ي دشت هاي استان انوع تراكمي است بافت خاك دشت ها در نزديكي ارتفاعات درشت دانه است و با دور شدن از كوه ها بافت خاك ريزدانه مي شود برهمين اساس فعاليت كشاورزان در قسمت هاي مركزي دشت ها به زراعت و در حاشيه ي آنها به باغداري اختصاص يافته است . پست ترين اراضي استان در دشت نهاوند ودر محل خروج رود گاماسياب از استان همدان قرار دارد كه داراي 1420 متر ارتفاع است . دشت هايي كه بين ارتفاعات مختلف استان گسترده شده اند عبارت اند از   

   -  دشت رزن - فامنين
   -  دشت اسد آباد
   -  دشت كبود آهنگ
   -  دشت تويسرکان
   -  دشت همدان - بهار
   -  دشت ملاير
   -  دشت قهاوند
   -  دشت نهاوند 

تاثيرات نا همواري ها بر زندگي مردم استان :

كوهستان الوند به عنوان مهم ترين ارتفاع استان سبب جدايي مردماني شده است كه طول تاريخ در دو طرف اين كوهستان زندگي مي كرده اند . مردمان نيمه ي جنوبي استان از وحدت و تجانس فرهنگي بيش تري برخوردارند . درعين اين كه مردمان نيمه ي شمالي نيز اشتراكات فرهنگي زيادي دارند. در فصل تابستان كه در بيش تر مناطق كشور گرماي شديدي حاكم است در استان همدان به دليل ارتفاع زياد و وجود كوهستان هوا معتدل است . به همين جهت اين استان يكي از مراكز جذب گردشگر در ماه هاي گرم سال محسوب مي شود . تابستان خنك كوهستان الوند و گرو وجود مراتع در دامنه هاي شمالي و جنوبي اين كوه ها سبب جذب عشاير از استان هاي همجوار مي شود . ذخيره نزولات جوي ( به صورت برف ) تا فصل تابستان در كوه هاي الوند و گرو باقي مي ماند و منبع اصلي تامين كننده ي آب كشاورزي و آشاميدني مردم استان است . جنس سنگ هاي كوه الوند از نوع آذرين دروني ( گرانيت ) است . اين سنگ از جمله سنگهاي معدني مرغوب است و در ساختمان سازي كار برد زيادي دارد . دامنه هاي ارتفات الوند انواع سنگ هاي گرانيتي استخراج مي شود.

 جنگلها و مراتع استان

 به علت تنوع آب و هوا و جنس خاك اب توجه به عامل ارتفاع انواع پوشش ها يا گونه هاي متفاوت گياهي در نقاط مختلف استان مشاهده مي شود.
 

جنگل

دراستان پوشش گياهي به صورت (( جنگل متراكم )) وجو ندارد ولي پوشش گياهي جنگلي در سطوح محدود و پراكنده مشاهده مي شود . اين پوشش گياهي جنگلي از نظر وضعيت به دودسته جنگل هاي تنك و جنگل هاي مخروبه تقسيم مي شود.

جنگل هاي تنك در گيان و زرين باغ نهاوند و جنگل هاي مخروبه در ارتفاعات گرو در شهرستان نهاوند و بخشي نيز در شهرستان هاي تويسركان . ملاير و همدان مشاهده مي شوند.

از گونه هاي درختي اين جنگل ها : بلوط .كيكم ( افرا جنگلي) دغداغان . گلابي وحشي و زبان گنجشك و از گونه هاي درختچه اي : بادام كوهي . ارژن. دافنه و سماق را مي توان نام برد.

مرتع

عكس هاي هوايي و تصاوير ماهواره اي نشان مي دهند كه وسعت مراتع استان در حدود900 هزار هكتار است كه 5/46 درصد مساحت استان را به خود اختصاص مي دهد . اين مراتع در سرتاسر استان پراكنده اند و گونه هاي گياهي بسيار متنوعي در آنها ديده مي شود.

گياهان مرتعي كه عمدتا" در مراتع استان ديده مي شوند . عبارت اند از : گندميان يك ساله. گندميان چند ساله ( علفي ها) غير چوبي هاي يك ساله . غير چوبي هاي چند ساله ( پهن برگان ) بوته هاي چوبي و درختچه ها.

از نظر وضعيت بهره برداري مراتع استان به سه دسته تقسيم مي شوند.

1- مراتع خوب ( 5 درصد از كل مساحت مراتع استان )
2- مراتع متوسط( 5/32 درصد از كل مساحت مراتع استان )
3- مراتع فقير ( 5/62 درصد از كل مساحت مراتع استان)

اهميت پوشش گياهي استان :

وجود پوشش گياهي در منطقه فوايد متعددي دارد كه در اين جا فقط به موارد ي از اهميت پوشش گياهي در استان همدان اشاره مي شود.

- حفاظت خاك در برابر فرسايش
- كند كردن حركت آب و جلوگيري از ايجاد سيل
- كمك به تغذيه آب و هواي زيرزميني
- حفظ حياط وحش و محيط زيست
- منبع اصلي توليدات دامي ( به ويژه گوشت قرمز)
- تلطيف هوا . كاهش تبخير سطحي خاك . كاهش آلودگي هوا و زيبايي چشم اندازهاي طبيعي و حفظ رطوبت.
 

عوامل تخريب پوشش گياهي دراستان :

- تخريب درختان جنگلي توسط عشاير و روستاييان باري تامين سوخت .
- قطع درختان جنگلي به منظور گسترش زمينهاي كشاورزي .
 

مهم ترين عوامل موثر در تخريب مراتع استان عبارت اند از :

- چراي مفرط و بي رويه ي مراتع توسط عشاير و روستاييان . به گونه اي كه تعداد دام هايي كه از مراتع استفاده مي كنند بيش از ده برابر ظرفيت مراتع استان است .
- چراي زود هنگام مراتع .
- استخراج كتيرا از گونه هاي مختلف گون كه سبب شسته شدن خاك و تخريب پوشش گياهي مي شود.
- شخم زدن اراضي مرتعي به منظور تبديل كردن آنها به زمينهاي كشاورزي.
 

طرح هاي عمراني براي حفاظت از پوشش گياهي :

- اجراي عمليات آبخيزداري شامل علوفه كاري . بذر پاشي و بذر كاري . كپه كاري .نهال كاري . حفاظت و قرق . بانكت بندي . تراس بندي و... در مساحتي حدود 96 هزار هكتار . در مناطق مختلف استان .
- احداث جنگل هاي دست گاشت.
- ايجاد ذخيره گاه هاي جنگلي جهت حفظ گونه هاي گياهي نادر